Plani i Veprimit për Personat LGBTI në Shqipëri hyn në vitin e fundit. Çfarë premtoi dhe çfarë ende pret

Korrigjim (28 shtator 2026): Ky artikull fillimisht thoshte se Ligji „Për barazinë gjinore“ u miratua më 30 tetor 2025. Në fakt, Kuvendi e miratoi më 6 nëntor 2025. Kemi shtuar gjithashtu se Kuvendi zgjodhi në maj 2026 një Komisionere të re për Mbrojtjen nga Diskriminimi, Genta Tafën.

Ne u larguam nga Tirana në qershor pas 174 ditësh, dhe një gjë që të mbetet në mendje pas kaq kohe në Shqipëri është sa shpesh biseda për të drejtat LGBTQ+ kthehet te letrat. Jo te protestat, jo te Pride-i, edhe pse Shqipëria i ka të dyja, por te planet, standardet dhe afatet, shumë prej tyre të lidhura me përpjekjen e vendit për t’u anëtarësuar në Bashkimin Evropian.

Një nga dokumentet më të rëndësishme të këtij lloji po i afrohet fundit të rrugës. Plani Kombëtar i Veprimit për Personat LGBTI mbulon periudhën 2021–2027, që do të thotë se vendi po hyn në vitin e fundit të planit me një bilanc të përzier: disa fitore të vërteta dhe disa nga premtimet më të mëdha ende vetëm në letër.

Çfarë premtoi plani

Plani u miratua nga Këshilli i Ministrave me Vendimin nr. 700, datë 18 nëntor 2021. Ai koordinohet nga Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale dhe është ndërtuar rreth tri qëllimeve: akses më të mirë në shërbime publike të përshtatura për nevojat e personave LGBTI+, mbrojtje ligjore më të fortë dhe akses në drejtësi, si dhe një shoqëri më gjithëpërfshirëse dhe më pak diskriminuese.

Nën këta tituj gjenden disa angazhime shumë konkrete. Plani kërkon rishikimin e Kodit Penal për krimet e urrejtjes dhe gjuhën e urrejtjes, ndryshimin e Kodit të Familjes në lidhje me marrëdhëniet e të njëjtit seks, hartimin e një ligji të ri për njohjen e identitetit gjinor dhe rishikimin e ligjeve për gjendjen civile dhe birësimin. Në fushën e shëndetësisë, ai premton protokolle të unifikuara trajtimi për personat transgjinorë dhe interseks, si dhe akses më të mirë në testimin anonim për HIV dhe IST. Ai angazhohet gjithashtu për financim të qëndrueshëm shtetëror për qendrën Streha, e cila mbështet personat LGBTI+, dhe për shtrirjen e shërbimeve përtej kryeqytetit.

Kjo pikë e fundit ishte një mësim i nxjerrë. Vlerësimi i planit të mëparshëm, që mbuloi periudhën 2016–2020, zbuloi se përfitimet e tij ishin përqendruar në Tiranë, se personat transgjinorë dhe interseks kishin parë më pak përparim dhe se buxhetet dhe stafi kishin qenë të pamjaftueshëm, veçanërisht pas tërmetit të 2019-s dhe pandemisë.

Paratë për planin aktual nuk kanë qenë kurrë të shumta. Kostoja e tij totale është 351 909 255 lekë, afërsisht 2,84 milionë euro për shtatë vjet. Buxheti i shtetit pritej të mbulonte 62,3 për qind dhe donatorët 18,3 për qind, duke lënë që në fillim një boshllëk financimi prej 20,5 për qind.

Çfarë u arrit

Dy gjëra dallohen.

E para është Ligji „Për barazinë gjinore“, i miratuar më 6 nëntor 2025. Siç raportoi TGEU, ai përmend shprehimisht orientimin seksual, identitetin gjinor dhe shprehjen gjinore, dhe shoqëria civile arriti të ndalë ndryshimet e propozuara që do ta kishin përcaktuar seksin si biologjikisht të pandryshueshëm dhe do të kishin ndaluar njohjen ligjore të gjinisë. Rainbow Map e ILGA-Europe e regjistron ligjin si zgjerim të mbrojtjes për të tri bazat. Ne e ndoqëm betejën për këtë ligj ndërsa po ndodhte, dhe ajo ishte më e ngushtë nga ç’lë të kuptohet teksti përfundimtar.

E dyta është udhëzuesi për terapinë hormonale. Një urdhër i Ministrisë së Shëndetësisë që miraton udhëzimin klinik për terapinë hormonale të afirmimit gjinor u nënshkrua më 28 prill nga zëvendësministrja Eugena Tomini, raportoi Euronews Albania. Kufijtë e tij kanë rëndësi: pas reagimit të grupeve fetare, Tomini sqaroi se dokumenti është një mjet udhëzues klinik dhe jo një protokoll terapeutik përfundimtar, se vlen vetëm për të rriturit dhe se nuk trajton e as nuk krijon skema rimbursimi për ilaçet hormonale. Në gusht, raportimi i Balkan Insight konfirmoi se dokumentet zyrtare nuk parashikojnë rimbursim për ilaçet. Është një hap i parë i vërtetë për shqiptarët trans, por edhe një hap shumë i kujdesshëm.

Vetë plani mori gjithashtu njohje ndërkombëtare. Në mars 2025, Komiteti i të Drejtave të Njeriut i OKB-së e renditi miratimin e tij ndër hapat pozitivë të Shqipërisë në vëzhgimet përmbyllëse për vendin.

Çfarë ende pret

Angazhimet më të vështira, ato që kërkojnë Kuvendin dhe jo një ministri, janë pikërisht aty ku plani ka ngecur.

Çiftet e të njëjtit seks. Shqipëria ende nuk i njeh ligjërisht çiftet e të njëjtit seks. I njëjti komitet i OKB-së mori shënim angazhimin e deklaruar të qeverisë për „njohjen dhe mbrojtjen ligjore të çifteve të të njëjtit seks“, por shprehu keqardhje „që një kuadër i tillë nuk është miratuar ende“ dhe i kërkoi Shqipërisë ta „përshpejtojë“ atë. ILGA-Europe thotë se është në pritje një proces gjyqësor strategjik që kundërshton përjashtimin e çifteve të të njëjtit seks nga martesa, dhe e rendit njohjen e partneritetit ose bashkëjetesës si rekomandimin e saj të parë për vendin. Çështja kalon drejtpërdrejt edhe përmes procesit të BE-së, siç shkruam kur bashkimet civile u shfaqën si një standard anëtarësimi.

Njohja ligjore e gjinisë. Plani premtoi një ligj të ri për njohjen e identitetit gjinor. Ende nuk ka një procedurë të vendosur dhe, sipas TGEU, personat trans detyrohen të ndjekin procese të gjata gjyqësore. ILGA-Europe vëren se Shqipëria refuzoi një rekomandim në Rishikimin Periodik Universal të OKB-së për të futur njohjen ligjore të gjinisë bazuar në vetëidentifikim.

Krimet e urrejtjes dhe gjuha e urrejtjes. ILGA-Europe vazhdon t’i rekomandojë Shqipërisë të miratojë legjislacion për krimet e urrejtjes që mbulon shprehimisht orientimin seksual, identitetin gjinor dhe karakteristikat seksuale, dhe e përshkruan situatën si një përshkallëzim shqetësues, duke raportuar se 61 për qind e të anketuarve në një studim të kohëve të fundit kishin përjetuar personalisht ose kishin qenë dëshmitarë të drejtpërdrejtë të diskriminimit ose dhunës gjatë vitit të kaluar. Robert Gajda, atëherë Komisioner për Mbrojtjen nga Diskriminimi, i tha Reporter.al në prill se zyra e tij kishte trajtuar 15 raste të gjuhës së urrejtjes vitin e kaluar, me komunitetin LGBTI si shënjestrën kryesore, dhe se gjuha e urrejtjes ishte shtuar ndjeshëm, veçanërisht gjatë debatit për Ligjin „Për barazinë gjinore“. Vetë institucioni që duhet t’i zbatojë këto mbrojtje ka pasur problemin e vet: komiteti i OKB-së vuri në dukje „shtyrjen e vazhdueshme“ që nga viti 2023 të emërimit të një titullari të ri për zyrën e Komisionerit. Kuvendi më në fund zgjodhi Genta Tafën në këtë post në maj 2026.

Pse ka rëndësi viti i fundit

Një plan veprimi nuk është ligj. Ai nuk mund ta detyrojë Kuvendin të votojë dhe nuk garanton buxhet. Ajo që bën është t’u japë aktivistëve një listë premtimesh të nënshkruar nga qeveria për t’ia kujtuar asaj, dhe t’i japë Brukselit një kriter matës. Ndërsa Shqipëria përpiqet të përmbyllë negociatat e anëtarësimit në BE, hendeku mes asaj që plani i 2021-s premtoi dhe asaj që ekziston në ligj në 2027 do të jetë një nga matësit më të qartë se sa seriozisht ishin menduar ato angazhime.

Ai do të ndikojë gjithashtu në atë që vjen më pas. Vlerësimi i planit të mëparshëm ushqeu drejtpërdrejt këtë plan; vlerësimi i këtij plani duhet të bëjë të njëjtën gjë, dhe organizatat që bëjnë punën e përditshme, ndër to Aleanca, Pink Embassy dhe Streha, kanë çdo arsye të ngulmojnë për një plan pasardhës që e vendos legjislacionin e papërfunduar në krye të listës dhe jo në fund.

Shqipëria ka ndryshuar gjatë viteve që ne vazhdojmë të kthehemi këtu, dhe një pjesë e këtij ndryshimi është shkruar në këtë plan. Viti i fundit është koha kur do të zbulojmë se sa nga pjesa tjetër ishte menduar ndonjëherë të dilte nga letra.